Yusufeli
From Artvin Ansiklopedisi
(TASLAK)
Artvin il merkezinin güneybatısında yer alır. İl merkezine olan uzaklığı 85 km olup ulaşım Erzurum-Artvin karayolu ile sağlanır. İlçe, 40o33' 38" ve 41o06' 56" kuzey enlemleri ile 41o08' 33" ve 41o54' 32" batı boylamları arasında kalır.
İlçe merkezi, Çoruh Nehri ve Barhal Çayı'nın birleştiği bir vadide kurulmuş olup doğusunda Erzurum’un Olur ve Oltu ilçeleri, güneyinde Erzurum’un Tortum, Uzundere ve İspir ilçeleri, batısında Rize’nin Çamlıhemşin ve Ardeşen ilçeleri, kuzeyinde ise Artvin merkez, Arhavi ve Murgul ilçeleri yer alır.
Denizden yüksekliği 560 m, yüzölçümü 2.327 km2 dir.
İlçenin yüzey şekillerini genellikle doğu–batı doğrultusunda uzanan dağlarla, bu dağları birbirinden ayıran vadiler meydana getirir. Yusufeli coğrafi konum itibarı ile çok engebeli, dağlık bir alana sahiptir. Düzlükler yok denecek kadar azdır.
Konu başlıkları |
Doğal Yapı
DAĞLAR
Kaçkar Dağı (3937 m.): İlçenin kuzeybatısında yer alır. Rize ile il sınırını oluşturur. 3937 m yüksekliği ile Kuzeydoğu Anadolu Dağlarının en yüksek dağıdır. Kaçkar Dağı'nda çok sayıda endemik bitki ve çiçek türünün varlığı saptanmıştır. Kaçkar’ın etekleri yaz mevsiminde rengârenk çiçeklerle bezenir ve bu durumda dağ, trekkingciler için doyumsuz manzaralar sunar. Dağcılık sporuna da oldukça uygun bir dağ olup Türkiye’nin en önemli ve en tanınmış dağlarının başında gelmektedir.
Altıparmak Dağları (3562 m.): İlçenin kuzeybatısında yer alıp kuzey-batı doğrultusunda uzanarak Rize ile il sınırını oluşturur. Altıparmak Dağları sıradağlar biçiminde uzanmakta olup birçok dağ bu silsileye mensuptur. Çok sayıda buzul gölünün yer aldığı Altıparmak Dağları, Barhal Çayı'nın da kaynaklarını oluşturur. Trekking ve dağcılık sporlarına elverişlidir.
İlçenin diğer önemli dağları: Büyükdağ (2239 m.): Çoruh Nehri’nin kuzeyinde, ilçe merkezi-Çıralı köyü-Sebzeciler köyü arasında yer alır. Güngörmez Dağı (3523 m.): Çevreli ile Tekkale köyleri arasındadır. Demirdağ (Dilagat Dağı) (3511 m.): Yaylalar köyünün 4 km. kuzeyindedir. Gül Dağı: Yusufeli-Borçka arasında yer alan bu dağın en yüksek tepesi Salval Tepesi’dir (3348 m.). Deve Dağı (3202 m.): Yusufeli-İspir arasında. Davut Dağı (Dogarel Dağı) (3000 m.): Yüksekoba köyünün 1.5 km. güneydoğusundadır. Parmak Dağı (Haçval Dağı) (3000 m.): Balalan köyünün 6 km. doğusundadır. Dibe Dağı (3000 m.): Artvin-Yusufeli arasında. Velisor Dağı (3000 m.): Arcivan Deresi (Balalan Deresi) batısındadır. Akrevan Dağı (2900 m.): Günyayla köyü doğusunda. Niyedik Dağı (2900 m.): Artvin–Taşlıca-Yusufeli arasında yer alır. Gemili Dağ (2892 m.): Yusufeli-Oltu arasında. Pancarbayırı Dağı (Aslan Mindor Dağı) (2850 m.): Demirkent-Kirazalan köyleri arasında. Hargiver Dağı (Arı Dağı) (2850 m.): Yusufeli (Bakırtepe köyü)-Tortum arasında. Kargıyel Dağı (2790 m.): Demirkent-İşhan köyleri arasında. Kemerli Dağ (2770 m.): Yusufeli-Tortum Gölü arasında. Ziyaret Dağı (2752 m.): Çamlıca-Esendal-Öğdem-Tarakçılar köyleri arasında yer alır. Avşek Dağı (2730 m.): Çoruh Nehri’nin güneyinde. Tozan (Habaracel) Dağı (2700 m.): Günyayla köyünün 6 km. kuzeyindedir. Boylu (Nakırel) Dağı (2600 m.): Boyalı köyünün 3 km. batısındadır. Keldağ (2550 m.): Artvin-Yusufeli arasında. Koçdağı (Gedekotil Dağı) (2500 m.): Öğdem köyünün 4 km. kuzeydoğusundadır. Arafek Dağı (2428 m.): Çoruh Nehri’nin güneyinde. Kutadkutil Dağı (2350 m.): Öğdem-Esenyaka köyleri arasında. Karadağ (2399 m.): İlçe merkezinin güneyindedir. Tesin Dağı (2314 m.): Çoruh Nehri’nin güneyinde. Gelin (Yemeni) Dağı: Dağeteği köyünün 4 km. güneydoğusundadır. Bulut Dağı.
Önemli tepeler: Kükürt Tepesi (3348 m.): Balalan köyündedir. Marsis/Masis (Başkaya) Kayalığı (3334 m.): Yüksekoba köyünün 6 km. kuzeydoğusunda yer alır. Sivritepe (Stacerya Tepesi) (3000 m.): Davut Tepe’nin 600 m. güneyindedir. İkizkaya (Ohmal) Tepesi: Balalan köyünün 10 km. kuzeybatısındadır.
AKARSULAR
Çoruh Nehri: İlçenin en büyük akarsuyu Çoruh Nehridir. Yusufeli sınırlarındaki bütün çay ve dereler Çoruh’un kollarını oluştururlar. Çoruh Nehri, kaynağını Mescid Dağının (3255 m.) batı yüzünden alır. Önce batı doğrultusunda akıp Bayburt’tan geçtikten sonra bir yay çizerek doğuya yönelir. Yokuşlu köyü önünde Yusufeli sınırlarına girer. Yusufeli, Artvin ve Borçka’nın içerisinden geçtikten sonra Borçka’nın Muratlı kasabasından da geçerek burada il ve ülke sınırlarını terk eder ve Batum’da Karadeniz’e dökülür. Toplam uzunluğu 376 km. olan Çoruh Nehrinin il sınırları içerisindeki uzunluğu 150 km. olup 100 km.si Yusufeli sınırları içerisinde seyreder. Çoruh’un debisi Mayıs ayında (569/529 m3/sn.) zirveye çıkar. Yıl boyunca en düşük debisi ise 53.09 m3/sn.’dir. Eğim %5’tir.
Çoruh Nehrinde başta sazan ve kefal olmak üzere birkaç balık türü bulunur.
Çoruh Nehrinin Yusufeli sınırları içerisinde seyreden 100 km'ik kısmı raftig ve kano gibi su sporları için en uygun ve en zorlu parkurları meydana getirmiştir.
Barhal (Altıparmak) Çayı: Barhal Çayının tamamı Yusufeli sınırları içerisinde yer alır. Kaynaklarını Altıparmak Dağları ve Kaçkar Dağından (3937 m.) toplar. İki kolu Yaylalar (Hevek) köyünün aşağısında birleşir ve buradan kuzeydoğuya doğru akmaya devam eder. Yaylalar köyü içerisinden geçtiği için, kaynağından Altıparmak köyüne kadar olan bölümüne Hevek Suyu adı da verilir. Altıparmak köyü içerisinde, kaynağını Kaçkar Dağından alan ve aynı zamanda Barhal Çayının en büyük kolu olan Kocaçay'ı alır. Balcılı köyü yakınlarında Yüksekoba (Kobak) Suyunu aldıktan sonra kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda seyrederek, Dereiçi köyü yakınlarında, Balalan (Arcivan) Deresini de alır. Yusufeli ilçe merkezinin tam ortasından geçerek, ilçe merkezinin önünde, Kâzım Karabekir (Kazahora) mahallesi ile Üzümbağı (Hamzet) mahallesinin karşısında Çoruh Nehrine karışır. Oldukça berrak ve temiz bir su olup alabalık yönünden de çok zengindir. İlçe merkezinin içme suyunun kaynağını teşkil eder. Bu çayın üzerinde, Sarıgöl mevkiinde şahısa ait alabalık çiftliği kurulmuştur. Yatağı boyunca sulama suyu olarak da kullanılmaktadır. Bunlardan başka ayrıca su sporlarına elverişli olup bu suda rafting ve kano gibi su sporları yapılır.
Oltu Çayı: İlçenin Pamukçular (Ohur) köyü yakınlarında Yusufeli sınırlarına girer. Yusufeli-Oltu-Erzurum yol ayrımı mevkiinde Tortum Çayı ile birleşir ve her iki çay, Oltu Çayı adıyla Günalp Kayası (Su kavuşumu) denilen mevkide Çoruh Nehrine karışır.
Tortum Çayı: Kargapazarı Dağları’nın kuzey yamaçlarından kaynaklarını alan Tortum Çayı, Erzurum–Artvin il sınırında bulunan Kınalıçam (Aşpişen) köyünde Yusufeli sınırlarına girer ve Kınalıçam köyü içerisinden geçerek Yusufeli-Oltu-Erzurum yol ayrımı mevkiinde Oltu Çayı ile birleşir. Su kavuşumu mevkiinde Çoruha karışır.
Bunların dışındaki Çoruh’a karışan diğer dere ve sular ise şunlardır: Davut Dağlarından doğan ve Cala mevkiinde Çoruh’a karışan Dokumacılar (Hüngâmek) Deresi, Güngörmez Dağlarından doğan Çevreli (Peterek) Deresi, Yamaçüstü (Çörgenis) Suyu, Tekkale Suyu, Çeltikdüzü (Göcek) Suyu, Köprügören (Oşnak) Suyu, Kılıçkaya (Ersis) Suyu, Darıca (Tivasor) Deresi, Kömürlü (Ahot) Deresi, Narlık (Homhal) Deresi, İnanlı (İphan) Deresi.
GÖLLER
Balalan (Arcivan) köyünde, Arcivan Deresi üzerindeki Arcivan Gölü ile Kaçkar Dağında bulunan Büyük Deniz Gölü (3400 metrede) başlıca göl durumundadır. Arcivan Gölü, 1967 yılında meydana gelen heyelan sonucu Arcivan Deresinin önünün kapanması ile oluşmuştur. Kaçkar’daki Büyük Deniz Gölü ise buzul gölüdür. Bundan başka Altıparmak Dağlarında irili ufaklı 14 buzul gölü bulunmaktadır. Altıparmaklardaki bu göllerden en büyüğü 230 m. uzunluk ve 130 m. genişliğe sahip olan 2635 m. yükseklikteki Karagöl’dür. En derin yeri 7 m. olan Karagöl, aynı zamanda Barhal Çayının kaynaklarından birisini oluşturur.
Hargiver Dağları eteklerinde ise “Boğa Gölleri” adı ile anılan birkaç göl daha vardır.
İklim
İlçe genelinde Karadeniz iklimi ile karasal iklim arasında bir geçiş iklimi tipi hakim olmakla birlikte ilçe merkezi ve yakın çevresi ile Çoruh Nehrine yakın yerlerde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı geçer; Akdeniz iklimini andırır. Buralarda Akdeniz ikliminin tipik bitki türleri olan zeytin, incir, üzüm gibi meyveler bolca yetişir. Vadinin yüksek kesimlerinde karasal iklim hüküm sürer. Yazlar serin, kışlar soğuk ve yağışlıdır. Yağışlar genelde ilkbahar sonu ve yaz başlarında görülür. Yıllık yağış ortalaması 300 mm.’dir. Yıllık ortalama kar yağışlı gün sayısı 5’tir. Yüzey şekillerinin çeşitliliği, lokal iklim tiplerinin oluşmasında önemli rol oynar. Yılın aynı zamanında değişik görüntüler ortaya çıkar. Örneğin, Çoruh vadisinde doğa yeşerirken, vadi yamaçlarının yüksek kesimleri karla kaplıdır. Bu itibarla ilkbahar sonlarına doğru yetişen kiraz, erik vs. gibi meyvelerle yaz ortalarında yetişen şeftali, incir, üzüm vs. gibi meyveleri aynı anda bir arada görmek mümkündür. Bu durum ilçemizin doğa yapısının çeşitli özellikler göstermesinden meydana gelmektedir.
Yapılan 18 yıllık gözlemlere göre ilçe merkezinde yıllık ortalama sıcaklık 150 C’dir. En düşük sıcaklık ocak aylarında görülmekte olup ortalama 3.80 C’dir. En yüksek sıcaklık ise ağustos aylarında görülmekte olup ortalama 26.30 C’dir. Yıl boyunca en düşük sıcaklık –8.80 C, en yüksek sıcaklık ise 42.50 C’dir.
İlçenin yıllık hakim rüzgâr yönü batı–doğu doğrultusundadır. Rüzgârlar yılın ilk yedi ayında batıdan; ağustos, eylül, ekim aylarında güneybatıdan; kasım ayında güneyden ve aralık ayında ise kuzeyden eser. Yaz aylarında ise meltem rüzgârları eser. Rüzgârlar, gündüzleri vadiden dağa doğru, geceleri ise dağdan vadiye doğru eser. Ortalama rüzgâr hızı 1.4 m/sn., en yüksek hızı ise 7 m/sn.’dir.
Bitki Örtüsü
İlçe alanının 28.620 hektarlık bölümü ormanlarla kaplıdır. Ormanlar genellikle yüksek kesimlerdedir. Ağaç türü olarak çam, sarıçam, ladin, köknar, karaağaç, meşe (pelit), ardıç, kayın, dişbudak, kızılağaç ve yabani kavak bulunur. İğne yapraklılar çoğunluktadır. Ormanlar, 700–2500 m. arası rakımlarda yer alır.
