Yenkme-yengilme inancı

From Artvin Ansiklopedisi

İnsanlar ile hayvanlar arasındaki “yenkme–yengilme” (yenme-yenilme) üzerine olan bir halk inancıdır. Bu birbirlerini yenme-yenilme olayı daha çok insanlarla kuşlar arasında olur. Bu nedenle inancın diğer adı da “kuş yenkmesi inancı”dır.

Kuşlar dışında birkaç hayvan ile gökkuşağı bu inanca konu olur. İnanca göre insanların hayvanları/kuşları yenebilmesi, onlara yenilmemesi için kimi koşulları yerine getirmeleri gerekir. İnsanların, belli bazı şeyleri bu kuşların sesini duymadan önce yapmış olması, bu koşulları yerine getirmiş olması gerekir ki kuşlara yenilmemiş olsun! Daha çok Yusufeli Erkinis (Demirkent) köyü yöresinde bilinen ve yaşayan bu halk inancı, Erkinis yöresi dışındaki bazı köylerde de vardır. Kuşları yenmenin koşulları ya da kuşlara yenilmenin nedenleri şunlardır:

Gürüt kuşu: Sabahleyin gül koklamamış bir kimse gürüt kuşunun sesini duyarsa, kuşa yenilmiş sayılır. Eğer gül koklamışsa, bu kuşu yenmiş sayılır.

Hopop kuşu (Taraklı kuş, Çavuşkuşu, Hüthüt): Sabahleyin ağzını su ile çalkalamamış bir kişi Hopop’un sesinin duyarsa, bu kuşa yenilmiş sayılır. Çalkalamışsa yenmiş sayılır.

Ço-çolu kuş: Akşam vakitleri “çoo-ço” diye öten İshakkuşu’dur. Bu kuşu yenmiş olmak içinse onun sesini duymadan önce “ağoz/ağuz” (ağız sütü) ya da taze lor peynir (çökelek) yemiş olmak gerekir. İlk doğumunu yapmış düvenin ağuzunu yemek daha makbul sayılır.

Kukku (Guguk) kuşu: Ço-ço’lu kuşun kardeşi olduğuna inanılan guguk kuşunu yenebilmenin koşulu da sabahları onun sesini duymadan önce ekmek yemiş olmak ya da kahvaltı yapmış olmaktır. Sabah kahvaltı yapmadan, ekmek yemeden evden çıkanlar onun sesini duyarlarsa bu kuşa yenilmiş olurlar. Ancak, sabah kahvaltı etmeden evden çıkanların üzerinde altın ya da gümüşten yüzük, kemer gibi süs eşyası bulunuyorsa, guguk kuşu onu yenemez.

Makala (Akdoğan): Yaz başlarında yaylalarda görülen bu yırtıcı kuşa yenilmemek için, onu havada görmeden önce taze peynir yemiş olmak gerekir.

Turtur (Turna) kuşunu yenmek için taze dut yemiş olmak gerek.

Kuş yenmesi dışındaki diğer yenme-yenilmeler:

Yılanı görmeden önce molozan (kuzu mantarı) yemiş olan kişi yılanı yener. Gök gürlemesinden önce pampara otu (semizotu) yiyen, göğü yener. Gökkuşağını görmeden önce dişlerine sedef düğme sürmüş olan kişi gökkuşağını yener. İlkbaharda ilk pancar çıktığı zaman körpe pancardan yiyen göğü yener.

Görüldüğü gibi bu yenkme-yengilme inancı insanları iyi beslenmeye, güzel alışkanlıklar edinmeye özendirici bir inançtır.

bibl: Taner Artvinli; Yusufeli, Yusufeli Kaymakamlığı yay., Ankara, 2000