Tartışma:Berta
From Artvin Ansiklopedisi
Merhaba Taner ve Sami, Berta maddesiyle ilgili bir iki notu sizinle paylaşmak istiyorum.
- Berta için bir etimoloji olasılığı daha var sanırım. Gürcüce “beri”, yaşlı adam anlamının yanında keşiş anlamına gelir. –ta eki, çoğul ekidir aynı zamanda. Kal-i (kadın), kal-ta (kadınlar) örneğinde olduğu gibi. Böyle olunca Berta, “Keşişler” anlamı da taşıyor olabilir. (Kişisel yorumum)
- Berta, önemli Gürcü kültür merkezlerinden biridir. Bugün Türkiye sınırları içinde bulunan Klarceti bölgesindedir. Berta Manastırı, 8-9. yüzyıllarda, Grigol Handzteli’nin bölgede hizmet ettiği dönemde yapılmıştır. Günümüze ulaşan kalıntılar, Berta’da eğitim kurumu bulunduğunu göstermektedir. Burada kitaplar da hazırlanmıştır. Berta’da 10. yüzyılda iki İncil yazılmıştır. Bunlardan biri ABD’de Newton kentinde, ikincisi Tiflis’te Elyazmaları Enstitüsü’nde bulunmaktadır. (Kaynak: Kartuli Sabcota Entsiklopedia / Gürcü Sovyet Ansiklopedisi; 1977, Tiflis, 2. Cilt, “Berta” maddesi, s. 317.)
Konu başlıkları |
Porta
Fahrettin Bey, peki BERTA ile PORTA arasında etimolojik bir ilişki var mı? İkisi arasında bir telaffuz değişimi mi olmuştur yoksa farklı etimolojilerle mi açıklanır? --TanerArtvinli
Berta
Fahrettin Bey, bilgiler için teşekkürler. birkaç konuda bilgi verebilirseniz sevinirim
1- anladığım kadarıyla burası tarihsel olarak "berta bölgesi" diye ifade ediliyor. Bu bölgenin sınırları nedir? Bugünkü anladığımızdan (yani benim yazdığım) daha geniş bir bölge sanırım.
2- Berta Manastırı diye bahsettiğiniz sanırım Porta manastırı. doğru mu?
3- Ben yazımda -ta yı yer eki olarak belirttim. bu yanlış mı? Ya da bizdeki gibi mesela bazı yerler çoğul eki ile yer bildirirler İmamgiller, koçoğlugiller vs. bu -ta eki gürcücede de bu şekilde kullanılır mı yer isimlerinde?
Sami
Berta ve Porta
Elimin altında Artvin’deki Gürcü kiliseleri ve manastırları üzerine iki kitap var: Biri Fahriye Bayram’ın Artvin’deki Gürcü Manastırlarının Mimarisi (Baskı tarihi 2005), diğeri İrine Giviaşvili ve İrakli Kopladze’nin Tao-Klarceti (Baskı tarihi 2004). İki kitapta da Berta’nın etimolojisi üzerine bilgi yok. Berta üzerine sizin etimolojinizi okuyunca ben de bir başka olasılıktan söz ettim. Berta’nın etimolojisi üzerine güvenilir kaynak bulursam, o zaman size bu bilgileri yazarım.
Ben bölgeyi tanımıyorum, ama Ortaköy’e bağlı Pırnallı köyündeki manastırın adı Handzta Manastırı. Adı nasıl Porta olmuş olabilir bilmiyorum. Handzta Manastırı’nın bu iki kitaptaki resimleri ile İnternette bulduğum Porta Manastırı resmi aynı. Halk dilinde (bu zamanla yazılı dile de girebiliyor) yer adları değişikliğe uğramış olabiliyor, ve böyle olunca bu adların etimolojisini yapmak zor hale geliyor. Artvin’deki eski yer adlarının yazımı ve etimolojisi de sanırım bundan dolayı da zorlaşıyor.
Berta’nın büyükçe bir bölge adı olduğunu sanmıyorum. Öyle olsa size bilgi aktardığım ansiklopedide daha geniş bilgi olurdu sanırım; muhtemelen küçük bir bölge adı ve öne çıkan da zaten manastır kompleksi. Ama biliyorsunuz, bu manastırın yapıldığı yüzyıllarda bölgeler dinsel bölgeler de olabiliyordu. Yani merkezi bir manastır ve ona bağlı küçük ibadet yerleri ve bu ibadet yerlerinin bulunduğu köyler filan.
- Porta Manastırı resmi: [[1]]
POR kelimesi
Her ne kadar isimler çok benzediğinden dolayı aynı kelimenin farklı söylenişi gibi düşünülebilirse de ben daha çok bu iki kelimenin farklı kökende olduklarını düşünüyorum. dilsel açıdan düşünürsek Porta kökeninden Berta'ya dönüşüm olması lazım. Oysa tarihsel açıdan bu bölgenin isminin Berta olduğunu görüyoruz. Berta'nın anlamı da çok net gürcüce de. Yani Berta'nın Porta'ya dönüşmesi bana biraz zor gibi görünüyor. burada düşünmemiz gereken "POR" kökeni ne anlama geliyor..."puri" ile bir alakası olabilir mi?
Kapı
Porta kelimesi avrupa dillerindeki "kapı"(ya da geçit) kelimesine çok benziyor. Bölgeye bu isim dış mihraklar tarafından verilmiş olma ihtimali var mıdır bilemiyorum. Aklıma bizanslılar,trabzon rumları falan geliyor. Cenevizliler türü tüccarlar da bakır madeninden dolayı bölgede faaliyet göstermiş olabilirler.zira bölge dar bir vadi sayılır böyle bir çoğrafi durumu var.
Bu konu ile ilgili bir başka bilgi de benden. Daha önce Berta kelimesinin ne anlama geldiğini büyüklerime sorduğumda bana gürcüce "kapı" anlamına geldiğini söylerlerdi. Bu yanlış bir bilgi ama neden böyle bir fikre kapıldıklarını da merak ediyorum açıkçası
POR
POR eski Türkçe "dere" anlamında. -TA da çoğul eki ise "dereler" anlamını verir. Bilemiyorum yine de.
Artvin'de tek tük de olsa Yunanca, Rumca yer adlarına rastlanıyor ancak bu son ihtimal olarak düşünülmesi gerek bence.
Bir iki örnek yazmak iyi olur:
Patramanlar, Petra boğazı. Patramanlar, Yusufeli merkezde, Çoruh Nehri kıyılarının Devlet Hastanesi hizası ve biraz daha aşağı taraflarına denk düşen bölümüne verilen ad. Petra boğazı, Yusufeli Tekkale köyünde bir boğazın/geçidin adıdır. Petra, Pontos dilinde (Karadeniz Rumcasında) belki de Hellen (Yunan) dilinde de(?) “taş” anlamındadır. Petra boğazı’na uygun bir addır. Patramanlar adlı mevki de Çoruh’un oldukça taşlık bir kıyı bölümü olduğundan, Petra sözcüğünün ve bu yerin adının Patra-manlar biçiminde Türkçeleştirildiği söylenebilir.
Aknar / Ağnar. İşhan köyünün bir yaylası. Yunanca ahnari ‘ayak izi, iz.’
T’ırap’ez. Öğdem köyünde bir tarlalığın adı.
Adın kaynağı ve anlamı konusunda iki şey söylenebilir:
Birincisi, T’rap’ez veya Trapez adı, Trabzon’un eski (ilkçağdaki) adı olan Trapezous adı ile aynıdır. B. Umar, Pontos adlı kitabında (s. 119) Trapezous adının Hellen dilinden olduğunu ve bu dilde “düzlüklü” anlamına geldiğini yazar. T’rap’ez / Trapez de (burada yalnızca -ous eki yoktur) “düzlük” anlamına geliyor olsa gerek. Adın bir tarlalığa verilmiş olması da, adın buraya (“düzlük” anlamına) uygunluğunu desteklemektedir. Bu durumda ad Hellen dilinden kalmadır.
İkincisi, Gürcü aile/sülale adlarından olan Trapizi adından bozmadır. Bu durumda da “Trapizi ailesine, sülalesine ait olan yer” anlamını taşır. Bu bölümün giriş yazısında “-at, -et, -it, -t” eklerine değinirken bahsetmiş olduğumuz Matiane belgelerinde Trapizis-dze aile adı da geçmektedir.
Bölgede Yunan-Hellen yerleşmesi tespit edilmemiş olduğu da gözönüne alınınca, bu adın Gürcüce kaynaklı olması daha muhtemeldir.
(Yusufeli Yer Adları, yayınlanmamış çalışmamdan)
Berta Manastırı
Verdiğim bilgiler Berta Manastırı içindi. Yazılı kaynaklarda Porta Manastırı diye bir manastır yok. Ancak, nasıl olmuşsa, Pırnallı köyündeki Handzta Manastırı'nın adı Porta Manastırı olmuş. Yukarıda link verdiğim fotoğrafta Porta Manastırı yazıyor, ama söz konusu fotoğraf gördüğüm kadarıyla Handzta Manastırı'nın fotoğrafı. Bu yanlış anlaşılmadan dolayı kusura bakmayın. FAHRETTİN ÇİLOĞLU
berta manastırı
Fahrettin Bey, Sizin Berta manastırı dediğinizi ben Porta manastırı olarak algıladım. Tabi ben halk arasında bilinen adıyla kullanıyorum.Porta'da bulunan manastır anlamında.
Ama şimdi David Khostoria'nın bir makalesini okuyorum orada Berta'daki "The monastery of the mother of god" 19.yy da yıkılarak camiye çevrildi diyor.Sadece yemekhanesi ayakta kalmıştır deniyor. Sanırım sizin makalede bahsedilen bu manastır. Berta Manzaraları sayfasında o caminin fotoğrafı var. Nukavur Eski Cami.bu cami Berta'da çok merkezi bir konumda, vadinin her tarafından görülebiliyor. Yanındaki bina ilkokul olarak kullanılmış uzun süre. Şu an yıkıntı halinde. Caminin altında definecelilerin talan ettiği odalar falan var.
Bu konu hakkında Gürcü kaynaklarında eminim daha çok bilgi vardır.
Sami
- Üstüme görev edinip Berta Manastırı'nı yazdım. Doğru mu yaptım bilmiyorum, çünkü yapıların nasıl yazılacağı konusunda da bir fikrim yoktu. Ama istediğiniz gibi değiştirebilirsiniz. FAHRETTİN ÇİLOĞLU
- Fahrettin Bey, elinize sağlık. Artvin'deki mimari eserleri Yrd. Doç. Dr. Osman Aytekin yazacak zaten. Ama sizin yazdıklarınız da kalsın. Bunları başka maddelerde başka şekillerde de değerledireceğiz. Hiçbirşey boşa gitmez ya da yazmayın diye bir şey yok. Selamlar. --Taner Artvinli
Elinize sağlık
Vallahi ben bu Berta manastırı konusunda kendi bilgisizliğime şaşırdım. Berta manastırı konusu geçince gayri ihtiyari Portadaki manastır aklıma geliyordu. Elimde derli toplu bir kaynak olmadığından belki de. Fahrettin Bey ısrarla berta manastırı deyince araştırayın bakayım ne ile karşılaşacağım dedim ve Berta'da bizim mahalle(nukavur) daki dedemin evinin neredeyse dibindeki Eski Cami'nin olduğunu anladım. Gerçi bu caminin kiliseden dönme olduğunu biliyoruz, definecileri çekecek bir sürü özelliğinin olduğunu biliyoruz ama, berta manastırının o olabileceği hiç aklıma gelmemişti doğrusu.
