Karçal Dağları Önemli Orman Alanı
From Artvin Ansiklopedisi
Aykut İnce - www.nationalgeographic.com.tr
Gürcistan sınırında yer alan Karçal Dağları biyolojik çeşitlilik açısından Türkiye’nin en önemli yerlerindendir. Doğu Karadeniz ılıman kuşak karışık yapraklı ormanlarının en iyi örneklerine sahip olan Karçal Dağları’nın en önemli özellikleri, ani yükseklik değişimleriyle ortaya çıkan ekosistem çeşitliliği, yüksek endemizm oranı ve zengin yaban hayatıdır.
Bitki coğrafyası açısından, Avrupa-Sibirya Floristik Bölgesi’nin "Kolşik" bölümünde yer alan Karçal Dağları, WWF (Dünya Doğayı Koruma Vakfı) ve IUCN (Dünya Doğayı Koruma Birliği) tarafından belirlenen, küresel düzeyde korunmada öncelikli “200 Ekolojik Bölge”den birisi olan “Kafkasya ve Kuzey Anadolu Ilıman Kuşak Ormanları” sınırları içinde kalmaktadır. Conservation International (CI), Dünya Bankası ve GEF gibi uluslararası kuruluşlar da Kafkasya Bölgesini, dünyanın en zengin ama tehlike altındaki 25 karasal "ekolojik bölge"sinden biri olarak göstermektedir. Bölge, Avrupa ve Orta Asya'yı içine alan coğrafyadaki en geniş doğal yaşlı orman ekosistemlerine sahiptir.
Murat Kara
Önemli Bitki Alanı olan bu dağ silsilesi, çoğunlukla bozulmadan kalmış geniş ve iğne yapraklı orman, çalı, alpin çayır, sarp kayalık ve zirve bitki topluluklarını içerir. Florası ayrıntılı çalışılmamasına karşın, Karçal Dağları’nda ülke çapında nadir en az 61 bitki taksonunun yetiştiği bilinmektedir. Doğu kayını (Fagus orientalis) ve doğu ladininin (Picea orientalis) hakim olduğu karışık ormanlarda kestane (Castanea sativa), doğu gürgeni (Carpinu sorientalis), Kafkas ıhlamuru (Tilia rubra ssp. caucasica) gibi daha birçok ağaç türüne ve huş meşcerelerine rastlamak mümkündür.
Çeşitliliği en yüksek ormanlar, 400 ve 1000 m yükseltiler arasında değişir. Başlıca ağaç türleri kestane, doğu gürgeni, kızılağaç (Alnus glutinosa), doğu ladini, doğu kayını, Kafkas ıhlamuru, saplı meşe (Quercus robur), fındık (Corylus avellana) ve sapsız meşe (Quercus petraea)’dir. 1000-1800 m yükseltiler arasında, kayın ve ladin egemenliğindeki doğal yaşlı ormanlar görülür. Bunun üzerinde, orman gülleri (Rhododendron spp.), ayı üzümü (Vaccinium arctostaphylos), bodur ardıçlar (Juniperus communis ssp. nana) ve defne (Daphne glomerata) bulunur. 2000-2400 m’ler arası, çok sayıda kolşik endemiklere sahip alpin çayırlıklar zonudur. Burada, küçük meşcereler halinde Siğilli huş (Betula pendula) ve Kızılağaç yapraklı huş (Betula medwediewii) ağaçlarına rastlanır. Alanda lokal olarak bulunan bir bitki türü olan ayı üzümü (Vaccinium arctostaphylos), Bern Sözleşmesi Ek Liste I’de yer alır. Ağaç sınırı yakınlarında (2200-2500 m), boylu çalı toplulukları yer alır. Alpin kuşağında (2200-3415 m) ise bodur çalılar ve otsu bitkiler ağırlıktadır. İnsan etkisinin görece az olduğu doğal yaşlı ormanlar, yaban hayatı için de uygun yaşam ortamı oluşturur. Bozayı (Ursus arctos), yaban keçisi (Capra aegagrus), ulu geyik (Cervus elaphus), çengel boynuzlu dağ keçisi (Rupicapra rupicapra), kurt (Canis lupus), vaşak (Lynx lynx), çakal (Canis aureus), tilki (Vulpes vulpes), yaban domuzu (Sus scrofa) ve su samuru (Lutra lutra) alanda bulunan çok sayıdaki yaban hayvanından ilk akla gelenleridir. Karçal Dağları, bozayı popülasyonu açısından yalnızca Türkiye’nin değil, Avrupa’nın da en önemli yerleri arasındadır.
Yırtıcı kuşların en önemli göç yollarından biri de buradan geçtiğinden, Doğu Karadeniz Dağları ÖKA’sı içinde yer almaktadır. Alpin çayırlıklarda yaşayan ur keklik (Tetraogallus caucasicus) ve huş tavuğu (Tetrao mlokosiewiczi), sağlıklı habitatların göstergesidir. Bu türler, aynı zamanda Kafkasya endemikleridir. Bölgede kaya kartalı (Aquila chrysaetus), kara akbaba (Aegypus monachus) ve doğan (Falco peregrinus) gibi "nadir" yırtıcı türlere rastlanır. Bunlar, bölgenin Uluslararası Kuşları Koruma Konseyi (BirdLife International) tarafından, dünya üzerinde korunmada öncelikli 217 alandan biri olarak seçilmesindeki nedenlerden birkaçıdır. Son yıllarda yapılan çalışmalar, alanın göçmen kuşlar, ılıman kuşak orman biyomu türleri ve dağ alpin biyomu türleri nedeniyle başlı başına bir ÖKA olma potansiyeli içerdiğini göstermektedir.
WWF tarafından Avrupa’da acil korunması gereken 100 ormandan biri ilan edilen Karçal Dağları ormanlarının sahip olduğu biyolojik çeşitlilik ve ekolojik bütünlük, maden işletmeciliği, yol inşaatları ve aşırı otlatma gibi tehlikelerle karşı karşıyadır. Dereler ve akarsular üzerinde baraj yapımı, kum ve taşocağı faaliyetleri devam etmektedir. Denetimsiz soğanlı bitki sökümü ve ticaretiyle yaylalardaki turistik gelişim doğal yaşam alanlarını tehdit etmektedir. 1996 tarihli bir Doğal Hayatı Koruma Derneği araştırmasına göre, Türkiye'nin kuzeydoğusundaki doğal-yaşlı ormanların yalnız %12'si özgün ekolojik yapısını günümüzde de korumaktadır. Yaklaşık 25.000 hektarlık bir alan olan Karçal Dağları’nın şu an 1850 hektarlık Camili-Efeler Ormanı, Camili-Gorgit bölümü Tabiatı Koruma Alanı statüsüne sahiptir. 368 hektarlık bir kısmıysa 2002 yılında Borçka-Karagöl Tabiat Parkı olarak koruma altına alınmıştır. Bu koruma alanlarının, özellikle Camili Havzası’ndaki tüm önemli orman topluluklarını içerecek şekilde genişletilmesi gerekmektedir.
Her şeye karşın, bölgenin doğa koruma açısından önemi, son yıllarda giderek artarak kabul görmektedir. Daha fazla alanın daha etkin bir şekilde korunması için yeni girişimler başlatılmaktadır. Orman Bakanlığı’nın, uluslararası destekli “Biyolojik Çeşitlilik ve Doğal Kaynak Yönetimi” projesine konu olan pilot alanlardan birisi de, Karçal Dağları’nda bulunan Camili’dir. Projenin amacı, Karçal Dağları’nın sahip olduğu biyolojik çeşitliliğin etkin bir şekilde korunmasını ve doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimini güvence altına alacak bir düzen kurmaktır.
Ayrıca, alanın ekolojik bölge bütünlüğü içerisinde korunabilmesi için Türkiye ve Gürcistan’ın ilgili bakanlıkları ve WWF (Dünya Doğayı Koruma Vakfı) tarafından bir ortak girişim başlatılmıştır. Kafkasya Ekolojik Bölgesi’nde yer alan ülkelerin ilgili resmi kurumları, araştırma kuruluşları, sivil toplum örgütleri ve yerel toplum temsilcilerinin katılımcı olduğu Ekolojik Bölge Koruma Süreci, taraflar arasındaki işbirliğini geliştirmeyi ve çalışmalar arasında uyum yaratmayı amaçlamaktadır. Bu girişimin hedefi, iki ülke arasında bir Barış Parkı (Sınır Ötesi Koruma Alanı) ilan edilmesidir.
bibl: www.wwf.org.tr
