Borçka
From Artvin Ansiklopedisi
Borçka ilçesi, Artvin–Hopa karayolu üzerinde, Çoruh Nehri'nin kıyısında kurulmuştur. İl merkezine uzaklığı 32 km'dir. Yüzölçümü 1.168 km2 olan Borçka ilçesi, kuzeyde Gürcistan, doğuda Şavşat ilçesi ve merkez ilçe, güneyde yine merkez ilçe ve Murgul ilçesi, güneybatıda Arhavi ve batıdada Hopa ilçeleri ile çevrilidir. Denizden uzaklığı 36 km, rakım 125 m'dir. İlçe toplam nüfusu 27.654, ilçe merkezi nüfusu 9.008.
İlçe topraklarının büyük bir bölümünü sarp ve geçit vermeyen dağlar kaplamıştır. Çoruh vadisi bu dağlık bölgeyi ikiye ayırır. Dağlar, çoğu yerde geniş vadi oluşumların olanak vermeyecek şekilde yüksektir. Söz konusu özellik tarıma elverişli toprakların geniş alanlara yayılmasını da engellemiştir. İlçede ovalık alan bulunmaz. İlçe topraklarının büyük bir bölümünü Doğu Karadeniz Dağları'nın doğu uzantısı kaplar. İlçenin doğusunda Çoruh vadisinin kuzeyinde yer alan en önemli yükselti Karçal Dağı'dır (3.414 m). Çoruh vadisinin güneyde yer alan Balıklı Dağı, Cankurtaran Geçidi ile geçit verir. Bu dağların uzantısı olarak yer alan irili ufaklı tepeler ilçe toprakları engebelendirir.
Konu başlıkları |
Doğal yapı
İlçe toprakları Doğu Karadeniz Dağları'nın belirlediği dağılk bir alanda yer alır. Dağlar, akarsu ve çayların açtığı dar ve derin vadilerle parçalanmış durumdadır. İlçenin doğu kesimini doruğu Şavşat sınırındaki Karçal Dağı (3.428 m), güney kesimini Alacadağ, batı kesimini de Balıklı Dağı engebelendirir. Başlıca akarsu Çoruh Nehri'dir. İlçe topraklarına güneyden giren Çoruh, Borçka’ya kadar güneydoğu-kuzeybatı, daha sonra da güney-kuzey doğrultusunda akar. Murgul ve Deviskel dereleri ile İçkale Suyu, ilçenin öteki önemli su kaynaklarıdır. Murgul Vadisi çok geniştir. İlçenin tek gölü Aralık köyü yakınlarındaki Karagöl’dür. Karagöl'ün alanı 50.000 m2'dir. Karçal Dağı eteklerinde bulunan Yıldız Gölü, ilçenin ikinci büyük gölü durumundadır.
İKLİM
Borçka ilçesinde Karadeniz iklimi hakimdir. Yaz ve kış mevsimlerinde bol yağış düşer ve ılık hava egemendir.
BİTKİ ÖRTÜSÜ
İlçe alanının büyük bölümü ormanlarla kaplıdır. En yaygın ağaç türleri kızılağaç, kestane, kayın, meşe, ladin ve göknardır. Orman gülleri (Rhododendron), orman altı bitkileri ve eğreltiler ormanlık alanlarda dikkati çeker. Tarıma elverişli arazinin az olması, ormanların tahribine neden olmuştur. Yöre ormanlarının çevre ve yurt ekonomisine katkısı büyüktür. İlçede bu ormanlardan elde edilen tomrukları işleyen bir kereste fabrisası vardır.
İdari yapı
İlçeye bağlı 1 belediye ve 4 mahalle ile 36 köy vardır. İlçe merkezinde toplu yerleşim olmasına karşın, köylerinde arazi yapısının dağlık olması nedeniyle dağınık yerleşim hakimdir. Her köyün kendisine bağlı birkaç yakın ya da uzak mahallesi vardır. Hemen hemen bütün köylerin mezra ve yaylaları bulunmaktadır.
Sosyo-ekonomik yapı
Yörede temel yapı malzemesi ahşaptır. Zengin ormanlar çeşitli ahşap malzemelerin kullanılmasını sağlamıştır. Dolgu malzemesi olarak taş, yerini taşıma kolaylığı nedeniyle brikete bırakmıştır. Örtü malzemesi olarak sac ya da kiremit kullanılmıştır.
Yörenin yapı tarzları: çatma, karkas, ahşap ve dolma tipinde yapılan yapılardır. İlçenin arazi yapısı konut yapımını olumsuz yönde etkilemektedir. Bu nedenle konut sıkıntısı çekilmektedir. Konut yapımı ilçenin gelişimine ayak uyduramadığından kiraların yüksek olmasına neden olmaktadır.
İlçeye 36 km mesafede deniz bulunduğundan, halk ulaşım kolaylığı nedeniyle yaz aylarında Hopa ve Arhavi ilçelerine giderek denize girebilmektedirler. Köylerde yaşayan vatandaşlar yaz aylarında yaylalara çıkar.
İlçe merkezinde 2 halı saha bulunduğundan gençler sporla uğraşma imkanı bulabilmektedirler.
Tarım yönünden halkın çoğunluğu çay, fındık, tütün ve orman ürünleri ile iştigal etmekte olup büyük maddi gelir sağlanmaktadır.
İlçede kamuya ait 1 ve özel sektöre ait 2 çay fabrikası bulunduğundan halkın bir bölümü bu fabrikalarda istihdam edilmektedir.
NÜFUS
2000 Yılı Genel Nüfus Sayımı verilerine göre ilçenin toplam nüfusu 27.654'dür. İlçe merkezinin nüfusu 9.008, köy nüfusu ise 18.646 kişidir.
Köylerin doğal yapısı, yaşam koşullarını zorlaştırdığından kırsal alanlardan şehir merkezlerine ve genellikle il dışına sürekli bir göç görülür.
EĞİTİM
İlçe genelinde, 2002-2003 eğitim ve öğretim yılında 8 adet anaokulu, 26 adet ilköğretim okulu, 1 adet yatılı ilköğretim okulu, 1 adet pansiyonlu ilköğretim okulu ve 4 adet lisede toplam 5.034 öğrenci eğitim ve öğretim görmüştür. Bu kurumlarda görev yapan öğretmen sayısı 239'dur. İlçede Gençlik Spor İlçe Müdürlüğü tarafından işletilen 1 spor sahası bulunmaktadır.
Borçka ilçe merkezinde ilk eğitim kurumu, 1928 yılında açılmış olan Atatürk İlkokuludur, 1949 yılında Borçka Ortaokulu, 1974 yılında Ticaret Meslek Lisesi, 1976 yılında İmam Hatip Lisesi ve 1978 yılında Borçka Lisesi, 1989 yılında Sağlık Meslek Lisesi eğitime başlamış ve 2000 yılından sonra da 7 Mart Ana okulu, Mehmet Akif Ersoy İlköğretim okulu ve 2005 Yılında Anadolu Lisesi Eğitime açılmıştır.
2008-2009 eğitim öğretim yılında ilçede 51 öğretim kurumunda 239 kadrolu öğretmen, 6.596 öğrenciye eğitim ve öğretim vermektedir.
İlçe genelinde yüksek öğretime devam eden öğrenci sayısı çok azdır. Sınıfların kalabalık olması, branş öğretmenlerinin olmayışı, orta dereceli okul öğretmenlerinin çoğunluğunun stajyer olması, sık sık öğretmen atamaları ve liseyi bitiren öğrencilerin yüksek öğrenimden çok hayata atılma arzusu içinde olmaları bu durumu ortaya çıkarmaktadır.
İlçenin okur-yazarlık oranı %90’dır. Okuma-yazma bilmeyenlerin çoğunluğu 45 yaş üstü nüfustan oluşmaktadır. Açılan kurslarla okuma-yazma oranı sürekli yükselmektedir. 14-44 yaş gurubunda okuma yazma bilmeyenlerin ilçe nüfusuna oranı %3 dür.
SAĞLIK
İlçede 30 yatak kapasiteli 1 adet devlet hastanesi, 110 yatak kapasiteli 1 adet SSK hastanesi, 4 sağlık ocağı ve 26 sağlık evinde sağlık hizmetleri sunulmaktadır. Mevcut sağlık kurumlarında 4'ü uzman 12'si pratisyen 16 hekim, 77 yardımcı sağlık personeli görev yapmaktadır.
EKONOMİ
İlçede yaygın olan çay ve fındık üretimi yöre insanın en önemli gelir kaynaklarını oluşturmaktadır. 1984 yılında hizmete açılan Muratlı Çay Fabrikası, çevre köylerde üretilen çay ürününü işlemektedir. 2002 yılı içerisinde 18.379 dekar alanda 4008 yaş çay üreticisinden 13.507 ton yaş çay alımı yapılarak 2.015 ton kuru çay üretimi gerçekleştirilmiştir. İşletmede 620 kişilik istihdam olanağı sağlanmaktadır. Zengin orman varlığının bulunduğu ilçede 17 marangöz atölyesi bulunmakta olup bu atölyelerde genellkle 3 kişi çalışmaktadır. Tarımsal Kalkındırma Kooperatiflerine ait 4 adet orman ürünlerini işleyen ve özel sektöre ait tesis bulunmaktadır. Yöre insanının önemli gelir kaynakları arasında orman ürünleri istihsali de bulunmaktadır.
Orman köylerinde arıcılık yaygındır. İlçede 10.711 adet fenni kovan 2080 adet karakovan mevcut olup, yıllık ortalama 255 ton bal üretimi sağlanmaktadır. 2 alabalık üretim tesisi bulunmaktadır.
İlçede 22'si tarımsal kalkınma, 1'i motorlu taşıyıcılar, 1'i minibüsçüler, 1'i esnaf ve kefalet, 1'i konut ve 1 damperli kamyoncular kooperatifi olmak üzere 27 kooperatif bulunmaktadır.
TARIM
Fotoğraf: Osman Kocaman
Borçka ilçesinde ova denebilecek düzük çok azdır. Vadi tabanlarının genişlediği yerlerdeki düzlükler başlıca bitkisel üretim alanlarıdır. Bu nedenle yetiştirilen ürün ve ürün miktarı azdır. Cumhuriyet öncesinde en önemli tarımsal ürünler buğday, tütün ve mısırdı. Çay tarımının başlamasıyla çay üretimi en önemli tarımsal faaliyet oldu. Bugün ise başlıca ürünler mısır, çay, fındık, patetes ve elmadır.
HAYVANCILIK
Hayvancılık daha çok ikinci bir uğraş niteliğindedir. En çok sığır yetiştirilir. Hayvansal ürünler aile tüketimine yöneliktir. 2002 yılı verilerine göre 10.760 büyükbaş ve 3.453 küçükbaş hayvan bulunmaktadır.
TURİZM
Borçka, turizm değeri yüksek bir yöre olmasına karşın, ilçede turizm sektörü yeterince gelişmemiştir. İlçe, Karçal Dağı'nın eteklerini kaplayan geniş yaylalar (Karçal Yaylaları, Küçük Yayla), irili ufaklı tepeler (Vergetil Sırtı), soğuk suları (soğuk su, beyaz su), dere ve gölleri (Karagöl, Yıldız Gölü) ile doyumsuz manzaralar sunar.
Aralık Köyü sınırları içerisinde bulunan Karagöl, 'orman denizi' içerisinde kapkara deniz görünümlü, alabalığı, buz gibi soğuk suyu ve eşsiz manzarası ile önemli bir kamp yeridir. İlçe, balıkçılık (alabalık) ve av turizmi (ayı, domuz, çakal, tilki, kurt, dağ keçisi, vaşak) açısından zengin bir potansiyele sahiptir. İlçenin doğusunda bulunan Karçal Dağları dağ turizmine oldukça uygundur. Dağcılar için bir cennet sayılabilecek Karçal Dağları (3.400 m), eşşiz güzellikteki manzaraları, buzulları, irili ufaklı buzul gölleri, dereleri, tarihi kemer köprüleri ve yaylaları ile zengin bir turizm potansiyeline sahiptir.
YEREL BASIN
İlçede 7 Mart adında bir yerel gazete yayınlanmaktadır.
Kültürel yapı
Yöre folklorunun renkliliğini halk müziği ile halk oyunları sağlar. Yan yana yaşayan halkların kültürleri birbirleri ile kaynaşarak özgün bir müzik ile oyun yapısını ortaya çıkarmıştır. Türlü inanç, gelenek ve göreneklerini Borçka yöresinin özel folkloru yansıtır. Yayla hayatında, tarımın diğer dallarında, evlenme ve diğer adetlerinde, doğum-ölüm inançlarında, yöre folklorunun mahalli özellikleri görülür. Barlar, Horonlar, Türküler, Maniler , Bilmeceler ve Söylenceler yöre folklorunün başlıcalarıdır. Borçka İlçesi Halk Oyunları bakımından oldukça canlıdır. Oyunlar çevrede; Kadın – erkek , yaşlı genç herkes tarafından beceri ile oynanır. Atabarı, Koçarı, Mendobari, Delihoron, Düzhoron, Ondörtlü, Sarı çiçek, Cilvelo vb. başlıca oynanan halk oyunlarındandır.
Tarih
Eski bir yerleşim alanı olan yöre, İÖ 753’te Urartuların eline geçti. Büyük göçler sırasında Kimmerlerin, İÖ 680’de İskitlerin istilasına uğradı. İÖ 5. yüzyılda Gürcülerin kurduğu İberia Krallığının egemenliğine girdi. Borçka, bu dönemde 9 yönetim birimine ayrılan Artvin'in Borçishevi birimi içinde yer alıyordu. Yöre daha sonra sırasıyla Part, Roma, Sasani egemenliklerini yaşadı. 626’da Bizanslıların eline geçti. Bagratlılar 764-1001 arasında yöreye egemen oldu. Bagratlılar'ın yöredeki varlığı 1001-1002’deki savaşlarda Bizanslılara yenilmelerine rağmen sürdü. Borçka 1068’de Alp Arslan tarafından Selçuklu topraklarına katıldıktan sonra yönetimi Saltuklulara bırakıldı. Moğolların Anadolu’yu istilası sırasında İlhanlıların eline geçen yöre daha sonra Timur’un, Akkoyunluların ve 1502’de de Safevilerin yönetimi altına girdi. Şehzade Selim’in (sonradan I. Selim) Trabzon valiliği sırasında Osmanlı topraklarına katıldı. 1578’de Çıldır eyaleti'ne bağlandı. 1878’de Osmanlı-Rus sınırının düzenlenmesi sırasında Rusya’ya bırakıldı. 1917 sovyet devriminin ardından 1918’de yapılan oylamada halk Osmanlı Devletine katılmayı seçince, yeniden Osmanlı topraklarına katıldı. 1918 Mondros Mütarekesinden sonra İngiliz işgaline uğrayan, ardından Gürcülerin eline geçen Borçka, 7 Mart 1921’de işgalden kurtuldu. Borçka, 7 Temmuz l921 tarihinde ilçe oldu, 26 Haziran l926 tarih ve 877 sayılı kanunla bucak haline getirildi, 28 Mayıs l928 tarih ve 1288 sayılı kanunla yeniden ilçe statüsüne kavuştu.
Borçka Belediyesi 1927’de kuruldu. Borçka ilçe merkezi, ilçenin ortasında, Çoruh Nehri kıyısında yer alır. Hopa-Artvin karayolu Cankurtaran Geçidi'ni aştıktan sonra ilçeden geçer. İlçe bu yolla il merkezi Artvin’e 33 km uzaklıktadır.
Kaynaklar
www.borcka.bel.tr • www.borcka.gov.tr
