Artvin'de Yayılış Gösteren Amfibi ve Sürüngen Türleri

From Artvin Ansiklopedisi

Türkiye’nin kuzeybatı köşesinde yer alan Artvin ili, bulunduğu yer ve bölgenin kendine has yapısından dolayı çok değişik özelliklere sahiptir. Çünkü Kafkaslarda yayılmış olan bazı türlerin yaşadıkları alanlar Artvin iline de ulaşmaktadır. Ayrıca Karadeniz’in batısındaki Balkan ülkelerinde bulunan bazı türlerin yayılış alanları adı geçen deniz kıyısı boyunca Artvin ili sınırlarına kadar devam etmektedir. Açıklanan bu durum da tüm Türkiye’de yaşayan amfibi ve sürüngen türleri toplamının yaklaşık 0.25’inin Artvin ilinde bulunmasına neden olmuştur. Türkiye herpetofaunasına dahil yaklaşık 130 amfibi ve sürüngen türünden 32 tanesinin dağılış sahası içerisinde Artvin ili de bulunmaktadır. Belirlenen bu türlerden 3 kuyruklu kurbağa, 8 tanesi kuyruksuz kurbağa, 13 tanesi kertenkele ve 8 tanesi de yılandır. Verilen tür sayılarından Artvin ilinin amfibi ve sürüngen türleri bakımından oldukça zengin olduğu görülmektedir. Söz konusu türlerin kısaca tanıtımı ve özel durumları hakkında gereken bilgiler aşağıda kısaca verilmiştir.

1. Kafkas Semenderi (Mertensiella caucasica): Narin yapılı ve uzun kuyruklu bu semender türü, gündüzleri taş altında ve ağaç parçaları arasında gizlenir, geceleri avlanır. Artvin ili ile birlikte Gümüşhane, Rize, Trabzon ve Giresun illerinde de yayılmıştır.

2. Şeritli Semender (Triturus vittatus): Bahar ve yazın suda yaşayan türün çiftleşme zamanı erkeklerinde çok güzel görünüşlü sırt ve kuyruk yüzgeci meydana gelir. Sonbahar ve kışın yüzgeçler kaybolur ve karada taş altında yaşar. Tüm Karadeniz sahil kesiminde yayılan bu tür, ayrıca Gaziantep, Adana, Mersin ve Hatay illerinde de bulunmaktadır.

3. Pürtüklü Semender (Triturus karelinii): Türkiye’nin kuzey bölgesinde yayılmış olan bu tür, durgun ve derince sularda yaşar.

4. Siğilli Kurbağa (Bufo bufo): Derisi çok pürtüklü olan bu tür, ülkemizdeki en büyük kurbağa türlerinden biridir. Üreme zamanı dışında seyrek bitkili bölgelerde nemli taş altlarında yaşar.

5. Gece Kurbağası (Bufo viridis): Sırtı yeşilimsi lekeli tür, geceleri faaldir. Üreme zamanı dışında nemli taş altlarında gizlenir. 4600 metre yüksekliğe çıkabilir.

6. Ağaç Kurbağası (Hyla arborea): Yeşil rengi sayesinde bitkiler üzerinde fark edilmeden yaşarlar. Ayak parmaklarında yapışmaya yarayan disklerle, bitkilere kolaylıkla tutunurlar. Yalnız üreme zamanı suya giderler.

7. Toprak Kurbağası (Pelobates syriacus): Arka ayaklarında yumuşak toprağı kazmaya yarayan kemiğimsi çıkıntı vardır. Böylece üreme zamanı dışında gevşek ve yumuşak toprak içinde gömülü yaşar.

8. Kafkas Kurbağası (Pelodytes caucasicus): Gölgeli, nemli ve suya yakın yerlerde yaşar. Gündüzleri taş altında gizlenir. Rahatsız edilince suya atlayıp dipte hareketsiz durur. Rengi zemin rengine çok benzediğinden kolaylıkla fark edilmez.

9. Çevik Kurbağa (Rana dalmatina): Arka bacakları uzun olduğundan çok fazla sıçrar. Yaprak döken ormanlarda ve ıslak çayırlarda yaşar. Rengi koyu yaprak renginden kolaylıkla ayrılmaz. Tüm Karadeniz sahilinde yayılmıştır.

10. Uludağ Kurbağası (Rana macrocnemis): Erkeklerinde dış ses kesesi olmayan bu kahverengi kurbağa, Karadeniz kıyılarında yayılmıştır. Yüksek bölgelerde bulunan dere kenarlarındaki çayırlık kısımlarda yaşar.

11. Ova Kurbağası (Rana ridibunda): Bol bitkili havuz, göl ve ağır akan sularda yaşar. Daha çok alçak kısımlardaki sularda görülür. Eti yenilen bu kurbağa türü, bilinçsizce toplanıp satıldığından azalmıştır. Bu durum da böyle yerlerde doğal dengenin bozulmasına sebep olmuştur. Çünkü ova kurbağası böcek türleriyle beslendiğinden, tarıma zararlı bazı böcek türlerinin çok artmasını önler.

12. Yılan Kertenkelesi (Anguis fragilis): Tamamen yılana benzeyen ve çok ağır hareket eden bu kertenkele türü, tüm Karadeniz sahil şeridinde yayılmıştır. Deri altındaki kemik plaklar nedeniyle vücudu yılanlar gibi esnek değildir. Yılan sanılıp öldürülen bu kertenkele türü zehirsizdir. Boyu 50 cm. kadardır.

13. Oluklu Kertenkele (Pseudopus apodus): Boyu 1 m. kadar olan ve yılana benzeyen bu tür, tamamen zehirsiz bir kertenkeledir. Vücudu esnek değildir. Yavruları ile ergin bireyleri farklı desenlerdedir. Artvin ili ile tüm kuzey bölgelerinde yayılmıştır. Bol bitkili taşlık kısımlarda yaşar.

14. İnce Parmaklı Keler (Cyrtopodion kotschyi): Boyu 10 cm. kadar, göz kapakları yoktur. Az bitkili taşlık kısımlarda ve kayalıklarda yaşar. Evlerde de görülür. Ortamın ışık durumuna göre belirgin şekilde renk değiştirirler. Kuyrukları çok çabuk kopar. Akşamları avlanırlar.

15. Geniş Parmaklı Keler (Hemidactylus turcicus): Boyu 10 cm. kadar, parmak altlarında yapışkan geniş plaklar bulunur. Taş altı, kaya yarıkları ve evlerde yaşar. Kuyrukları çok kolay kopar. Tavan ve duvarlarda çok rahat hareket eder. Artvin’in sahil kısımlarında yayılmıştır.

16. Klark Kertenkelesi (Darevskia clarkorum): Boyu 20 cm. kadar, sırt taraf yeşilimsi veya kahverengidir. Dere kenarlarında nemli çalı ve ağaçlık kısımlardaki iri taşlık ve kayalıklarda yaşar. Artvin’den batıya doğru Giresun’a kadar yayılmıştır.

17. Hemşin Kertenkelesi (Darevskia armeniaca): Boyu 18 cm. kadar. Dağlık bölgelerde kayalık, taşlık ve kayalık yamaçlarda ve step bölgelerde yaşar. Erkekler tarafından döllenmeden bir dişi 3-4 yumurta bırakır. Deniz seviyesinden 2500 m. yüksekliğe çıkar.

18. Artvin Kertenkelesi (Darevskia derjugini): Boyu 16 cm. kadar olan bu türün gövde yanları koyu kahverengi boyuna şeritlidir. Dağlık kısımlarda ormanlık, çayırlık ve otlak zeminde yaşar. Bazen taş veya duvar üzerinde de görülür. Nemli ortamları seven bir kertenkele türüdür.

19. Gürcü Kertenkelesi (Darevskia parvula): Boyu 18 cm. kadar, sırt yeşilimsi kahverengi, karın tarafı parlak kırmızıdır. Orman içindeki açık bölgelerin taşlık ve kayalık kısımlarında yaşar. Nehir kenarlarındaki güneş alan kayalıklarda sık görülür.

20. Melez Kertenkele (Darevskia mixta): Boyu 20 cm. kadar, sırt taraf yeşilimsidir. Dere kenarlarındaki taşlık ve kayalık kısımlarda, yüksek steplerde yaşar.

21. Trabzon Kertenkelesi (Darevskia rudis): Boyu 26 cm. kadar, sırt taraf yeşilden griye kadar değişir. Orman içi sarp yamaç ve kuru nehir yataklarında görülür, ağaçlara tırmanabilir. Artvin dahil tüm Karadeniz sahilinde yayılmıştır.

22. Valentin Kertenkelesi (Darevskia valentini): Boyu 23 cm. kadar, sırtı koyu ve sarımsı yeşil olup esmer lekelidir. Kayalık, taşlık ve step bölgelerde yaşar. Kaya yarıkları ve taş altlarında görülür.

23. Kars Kertenkelesi (Lacerta agilis): Boyu 25 cm. kadar, gençlerde sırt kahverengi ve boyuna üç çizgilidir. Erginler tamamen yeşil veya kahverengi lekeli olabilir. Deniz seviyesinden çok yüksek olmayan orman içi çayırlıklar, çay bahçeleri, meyve ve çiçek bahçelerinde yaşar. Hareketleri hızlı değildir.

24. İri Yeşil Kertenkele (Lacerta trilineata): Boyu 50 cm. kadar, gençleri kahverengi ve boyuna açık renkli çizgili, yaşlandıkça renk zümrüt yeşili olur. Orman içinde sık bitkili taşlık kısımlar, dere kenarları, tarla ve bahçe aralarında yaşar. Daha çok çalı, böğürtlen vb. bitkilerin kökleri arasında gizlenir. Çok hızlı hareket eder. Yeşil renginden dolayı yılana ağı veren olarak nitelendirilir ancak bu kertenkele zehirsizdir.

25. Avusturya Yılanı (Coronella austriaca): Boyu 75 cm. olan bu tür, çok uysaldır. Zehirsiz olan bu tür, çayır ve orman kenarlarındaki taşlık, kumluk ve çalılık kısımlarda yaşar. Yavrularını canlı doğurur. Tüm Karadeniz Bölgesi’nde yayılmıştır.

26. Eskülap Yılanı (Zamenis longissimus): Boyu 150 cm. kadar olabilir. Renk siyah veya ince beyaz lekelidir. Ormanlık ve çalılıklardaki taşlık kısımlarda yaşar. Kısa zamanda insana alışan uysal ve zehirsiz bir yılan türüdür. Dik yamaçlara tırmanabilir. Karadeniz ile Artvin bölgesinin en büyük yılan türüdür.

27. Ev Yılanı (Zamenis situla): Boyu 90 cm. kadar olan bu yılan türünün sırt tarafı boyuna çizgili veya yuvarlak lekeli tiplerde olabilir. Taşlık ve çalılık bölgelerde yaşar. Ayrıca bahçelerde, tarla aralarında ve evlerde sık rastlanır. Uysal ve zehirsizdir.

28. Yarı Sucul Yılan (Natrix natrix): Boyu 120 cm. kadar olabilir. Sırt taraf boyuna çizgili veya lekeli, başın arka yanlarında sarı ay şeklinde lekeler genellikle barizdir. Suya yakın çayırlık ve taşlık kısımlarda yaşar. Durgun sularda ve akarsularda, tarla ve bahçe araları ile evlerde bulunur. Zehirsizdir. Yakalandığında kökü kokan gazla karışık bir sıvı salgılar. Türkiye’nin her tarafına yayılmıştır.

29. Su Yılanı (Natrix tessellata): Boyu 120 cm. kadar, sırt gri kahverengidir. Alt tarafta gövdenin ön kısmı pembemsi, arka kısım siyahımsıdır. Su içi ve kenarlarında yaşar. Bu tür de yakalandığında kötü kokan bir sıvı bırakır. Artvin de dâhil tüm Türkiye’de yaygındır.

30. Hemşin Yılanı (Natrix megalocephala): Boyu 120 cm. kadar, sırt taraf siyah renklidir. Alt ve üst dudak pulları sarımsıdır. Seyrek ormanlık, orman çayırları ve orman kenarlarında yaşar. Akarsu ve durgun suların kenarlarında bulunur. Ayrıca tarla kenarları ve çay bahçelerinde görülür. Yalnız Doğu Karadeniz Bölgesi’nde yayılmıştır.

31. Baran Engereği (Vipera barani): Boyu 60 cm. kadar, zehirli bir engerek türüdür. Sırt taraf koyu, zikzak desenli veya tamamen siyah renklidir. Alçak tepelik ve fundalık kısımların taşlık bölgelerinde yaşar. Karadeniz sahil bölgesinde yayılmıştır.

32. Kafkas Engereği (Vipera kaznakovi): Boyu 70 cm. kadar, sırt taraf canlı ve güzel desenli olan zehirli bir yılan türüdür. Sık ormanlıklarda, taşlık kısımlarda yaşar. Çay bahçelerinde görülür. Çay bitkileri üzerinde güneşlenir. Türkiye’deki en fazla nemli yerde yaşayan sürüngen türüdür. Güzel renk ve deseni nedeniyle yabancılar tarafından yıllarca toplanıp yurtdışına götürülmüştür. Bu nedenle de türün yaşadığı Hopa ve Borçka civarında fare populasyonu çok artmıştır. Son yıllarda uluslar arası antlaşmalarla koruma altına alınmıştır. Artvin ilinin kuzeydoğu köşesinde yayılmış olan türün populasyonunun korunmasına özen gösterilmesi gerekmektedir.

Yukarıda sırayla verilen türlerden de anlaşılacağı üzere, Artvin ili amfibi ve sürüngen türleri bakımından çok zengin ve özel bir öneme sahiptir. Böyle bir bölgenin doğal haliyle korunmasına katkı sağlamanın hepimizin görevi olduğuna inanmaktayız. Uzmanlar olarak bizler bu hususta yardıma daima hazır olduğumuzu belirtmek isteriz.

Prof. Dr. İBRAHİM BARAN

Öğr. Gör. Dr. ÇETİN ILGAZ

• Bu maddeyi ansiklopedi sayfaları olarak açmak/indirmek için tıklayınız: ARTVİN'DE YAYILIŞ GÖSTEREN AMFİBİ VE SÜRÜNGEN TÜRLERİ