Akışta

From Artvin Ansiklopedisi

“Akışta” ya da “Akuşta”, Artvin halk oyunlarından Ahçik Barı’nın diğer adıdır. bkz. Ahçik Barı.

Anadolu’da Harkoşte, Yalkuşta, Herkuşta… gibi adlarla oynanan halk oyunlarından bir çeşitleme olsa gerek. Gazimihal, Türk Halk Oyunları Kataloğu adlı eserinin çeşitli maddelerinde oyun hakkında şu bilgileri veriyor: “Kars-Artvin’den Siirt dolayına doğru Akışta veya Hakışta kelimesi bozula bozula Siirt’te Karakuştani, Bitlis’te Halkuşta ve diğer mücavir şark (doğu) topraklarımızda daha da farklıca söylenişler edinmiş görünüyor. Karakuştani oyunu 4 veya 6 erkek tarafından çift çift ve el çırpmaca figürüyle karşılıklı oynanır. Yani, oyuncular karşılıklı her gerileyip tekrar yüz yüze ilerleyişte el ayalarını çarpıştırırlar ve bu motif oyun süresince belirli ayaklarda tekrarlanır. Havası sözsüzdür. Akışta da esasta aynı oyundur. O kadar ki, Kars ve Siirt oyuncularını bir müsamerede peşi peşine seyretseniz hangi oyunun Akışta ve hangisinin öbürü olduğunu yabancı sıfatıyla kolay ayırt edemezsiniz. El Çırpmaca figürü ikisinde birdir. Ezgisinin ilk ölçüsü başlangıcında bu mücadeleci motif tekrarlanır (THOK I: Akışta md.)… Bazı yerlerde oyunun sonlarında tartım [ritm] ve ezgi değişikliği yapılır. Bitişi haber veren bu sözsüz ve hızlı kısma ‘Hoplatma’ veya ‘Horlatma’ adları verildiği gibi ‘Harkoşte’ denildiği de olur. Sonuncu isim, Bitlis yöresinde vardır. Daha doğrusu türkülü oyunların sonuna sözsüz olan ‘harkoşte’nin katılması, oralarda genellikle âdet gibidir denilebilir... Bitlis yöresinin dışında harkoşte, farklı anlamlara gelir. Kelimenin söylenişi de çeşitlenmiştir… Harkuşta, Şirvan’ın bazı köylerinde de vardır (THOK II: Harkoşte md.)... Muş’ta Malazgirt ilçesinin merkez köyünde bayram günleri erkeklerce oynanan Herkuşta, davul-zurnayla tek kişi tarafından yürütülür. Şu halde adı ufak telâffuz farklarıyla bu isimle aynılık gösteren çeşitlerdeki ‘el vuruşmaca’ figürü bu çeşitte kaybolmuş demektir. Tek oyuncunun kendi ellerini ara sıra birbirine vurmakla aynı figürü devam ettirmiş olacağı düşünülebilir (THOK II: Herkuşta md.).”

Oyun adının etimolojisi:

Gazimihal, oyun adının etimolojisi için şu notları düşüyor: Siirtli olmayan bazı müşahidler (gözlemciler) Akışta'dan Karakuştani telaffuzuna geçen oyun adının bu ikinci şekline göre iki farklı halk etimolojisini düşünmek istemişlerdir:

1. Karakıştani veya Karakuştan aslında kışları yürütülen bir oyunmuş. Isınılmak üzee oynanırmış. Adı böylece "kara kış"tan mülhem olunmuş (ilham alınmış). Karakışta izafesi "ni" sonekini nispet edinmiş.

2. Kuzgunun adı "karakuş" olduğuna göre, el çırpmaca figürünün onun kanat çalışından mülhem olabileceği ikinci bir ihtimal halinde düşünülmüştür. Fakat, Alkışta veya Arkışta şeklinin aslı arguştağ olduğu henüz Gaziantepli lügatçı Asım Efendi [Ömer Asım Aksoy] tarafından şu surette belirtilmiştir: "Arguştaki; küçük kızcağızlar oynarlar, bir nevi (çeşit) oyundur (Burhan-ı Kaatı Tercümesi)". Kelime, ferhenge (Farsça sözlüğe) girmiş olan müferres (Farsçalaşmış) Türkçe sözlerdendir.

bibl: Mahmut Ragıp Gazimihal; Türk Halk Oyunları Kataloğu I (yay. haz. Nail Tan)¬, Ankara, 1991 • Mahmut Ragıp Gazimihal; Türk Halk Oyunları Kataloğu II (yay. haz. Nail Tan-Ahmet Çakır), Ankara, 1997