Acara
From Artvin Ansiklopedisi
Acara (Gürcüce: აჭარა). Gürcistan’ın tarihsel-coğrafi bölgelerinden biri. Acara Çayı (Acaristskali) vadisini kapsar. Acara Özerk Cumhuriyeti adını bu bölgeden alır. Tarihsel olarak Acaralılar (Acarlebi) bu bölgenin halkına verilen addır. Zamanla bu ad, bölgenin bütün Müslümanlarını, daha sonra da Acara Özerk Cumhuriyeti’nin bütün nüfusunu karşılar hale gelmiştir.
Konu başlıkları |
Coğrafi konum
Acara bölgesinin sınırlarını belirleyen Acara vadisi ve Acara Çayı, Arsiani Dağları'ndan başlar. Bu dağlardan birkaç kol halinde çıkan Acara Çayı, bölgenin önemli yerleşim birimlerinin içinden ya da yakınlarından geçer. Uzunluğu 90 kilometre olan Acara Çayı, Acaristskali köyünde, Çoruh Irmağı’na katılır. Acara bölgesi, bugünkü Acara Özerk Cumhuriyeti’nin büyük bölümünü oluşturur, ancak bu özerk cumhuriyet, eski Lazistan (Lazeti) ve Guria topraklarının küçük bölümlerini de kapsar.
Tarih
Eski çağlar
Acara, Mesheti bölgesinin bir parçasıydı. Tarihsel kaynaklarda "Acara ülkesi", "Acara vadisi" olarak geçer. Acara adına yazılı kaynaklara ilk kez 7. yüzyılda rastlanır. Bu ad, muhtemelen coğrafi bir adla, Aci ile ilişkilidir. Bu iki adın, Acara ve Aci’nin, “Cani” (Laz) adıyla bağlantılı olması ve Canilerin (Lazlar) ülkesi anlamına gelmesi olasıdır. Gürcü coğrafyacı Leonti Mroveli’ye göre Acara toprakları İÖ 3. yüzyılda Kartli Krallığı’na bağlı Odzrhi Prensliği içinde yer alıyordu. 8. yüzyılda Bagrationi veya Bagratlılar yönetimi altına girdi ve "Kartveliler Krallığı"nın bir parçası oldu. 11. yüzyıldan itibaren de birleşik Gürcüstan devletinin içinde yer aldı. 13. yüzyılda Acara, Samtshe-Saatabago olarak adlandırılan prensliğin sınırları içinde yer alıyordu. Acara bölgesi, tarihsel olarak iki parçaya ayrılıyordu: Kvemo Acara (Aşağı Acara) ve Zemo Acara (Yukarı Acara). Bu iki bölgenin orta kesimi, Şuahevi, yani vadinin orta kesimi olarak adlandırılıyordu.
Osmanlı dönemi
Acara, 1570’lerde Osmanlıların eline geçti. 1582 ve 1614 arasında birkaç kez el değiştiren bölge, bu tarihte kesin olarak Osmanlı sınırlarına katıldı. 17. yüzyılın ikinci yarısında Acara'nın feodalleri İslam dinini benimsediler, daha sonraki dönemde de halkın tamamı Müslüman oldu. Osmanlı yönetimi sırasında Acara bölgesinde, Acara-yı Ulya (Yukarı Acara) ve Acara-yı Süfla (Aşağı Acara) adlarıyla iki sancak kuruldu ve bu sancaklar Çıldır Eyaleti’ne bağlandı.
Acara-yı Ulya
Acara-yı Ulya Sancağı, Acara Çayı vadisinin yukarı kesimini kapsıyordu. Bu bölge, Osmanlı yönetimi öncesinde Zemo Acara, yani Yukarı Acara olarak adlandırılıyordu. Yukarı Acara bugün Acara Özerk Cumhuriyeti'nin de yukarı kesimini oluşturur. Yukarı Acara'nın merkezi eskiden Did-Acara idi. Sonra Hihani, daha geç tarihlerde de Hulo (Hula) Yukarı Acara'nın merkezi oldu. Yukarı Acara, Zegani adıyla da bilinmektedir.
Acara-yı Süfla
Acara-yı Süfla Sancağı, Acara Çayı vadisinin aşağı kesimini kapsıyordu. Bu bölge Osmanlı yönetimi öncesinde Kvemo Acara, yani Aşağı Acara olarak adlandırılıyordu. Aşağı Acara'nın merkezi ise Keda idi.
Rus yönetimi
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Acara, Çarlık yönetimi tarafından ele geçirildi ve böylece yeniden Gürcüstan topraklarına katılarak Batumi Okruğu kuruldu. 1883 yılında Batumi Okruğu ve Artvin Okruğu birleştirilerek Batumi yönetim bölgesi oluşturuldu. 1918-1921 arasında bu topraklar bağımsız Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti sınırları içinde kaldı. Bolşeviklerin ülkeyi işgal etmesinden sonra Gürcistan'da kurulan Sovyet yönetimi, 16 Temmuz 1921’de, Müslüman nüfusundan dolayı, tarihsel Acara bölgesinin sınırlarını genişleterek Acara Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni ilan etti. 13 Ekim 1921 tarihinde imzalanan Kars Antlaşması'yla Müslüman nüfusun dinsel ve kültürel hakları uluslararası anlaşmaya bağlandı.
Acara Özerk Cumhuriyeti
Acara Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Acara Özerk Cumhuriyeti adını aldı. Özerk cumhuriyetin nüfusu yaklaşık 376.000'dir ve yönetim merkezi Batum'dur. Sarp Sınır Kapısı, Acara Özerk Cumhuriyeti'ne açılır. Cumhuriyetin başlıca yönetim bölgeleri Batum, Helvaçauri, Kobuleti, Keda, Şuahevi ve Hulo ilçeleridir.
Kaynakça:
- Çildiris Eialetis Caba Davtari 1694-1732 (1694-1732 Çıldır Eyaleti Caba Defteri), Tsitsana Abuladze ve Miheil Svanidze, 1979, Tiflis, 326 s. (Not. Bu kitapta Osmanlıca kayıtlar ve Gürcüce çevirileri yer almaktadır.)
- "Acara Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti" maddesi, Kartuli Sabcota Entsiklopedia (Gürcüce Sovyet Ansiklopedisi), Gürcistan cildi, Sayfa 324-334, Tiflis, 1983.
